|
|
ZUTPHEN
Zutphen ( uitspraak: Zutfen) is een stad
(Hanzestad) en gemeente in de Nederlandse provincie Gelderland, en ligt
aan de rivier de IJssel aan de monding van de Berkel. Nabijgelegen
plaatsen zijn Apeldoorn, Arnhem, Doetinchem en Deventer.
Per 1 januari 2005 is de voormalige naastgelegen gemeente Warnsveld
gefuseerd met Zutphen.
Stadsmuur van Zutphen
Geschiedenis
Zie ook: Heersers van Zutphen
Zutphen ontstond in de Romeinse tijd als Germaanse nederzetting op een
rivierduinencomplex. De plaats is al meer dan 1700 jaar continu bewoond en
is een van de oudste steden van Nederland. De naam Zutphen is ontstaan uit
Zuid venne, een rivierduinencomplex tussen drassige weidegrond. De
nederzetting bleef in de vroege middeleeuwen op het huidige 's-Gravenhof
bestaan in tegenstelling tot veel andere woonplaatsen in de
Volksverhuizingentijd. Na de incorporatie van de IJsselstreek bij het
Frankische rijk rond 800 werd Zutphen een grafelijk bestuurlijk centrum.
In de late negende eeuw werd Zutphen verwoest bij vikingaanvallen, waarna
aan het einde van die eeuw een ronde ringwal werd opgericht met twee
grachten eromheen: een 20 meter brede U-vormige gracht en een spitse
smalle gracht erbuiten. De loop van de markten Groenmarkt, Houtmarkt en
Zaadmarkt zijn nog een deel van die voormalige ringwal en gracht. In het
midden van de 11e eeuw werd Zutphen enige tijd een vorstelijke residentie
en werd er een palts gebouwd en een grote kapittelkerk gesticht, de
huidige Sint Walburgiskerk. Sinds 1046 was de bisschop van Utrecht
landsheer van het Zutphense graafschap en de burg. In de loop van de late
11e eeuw en de vroege 12e eeuw wisten de graven van Zutphen steeds meer
macht naar zich toe te trekken. Onder de Gelderse graven werd de
grafelijke stad (sinds 1138 via huwelijk in Gelderse handen gekomen) snel
groter en economisch belangrijker.
Deze locatie lag goed op de kaart bij de kooplieden, en Zutphen groeide
snel en werd een van de Hanzesteden. Al in ongeveer 1190 kreeg Zutphen
stadsrechten toegewezen door Graaf Otto van Gelre. Veel Gelderse steden
(waaronder Arnhem, Doesburg, Doetinchem, Harderwijk, Lochem en Hattem,
maar niet Nijmegen, Zevenaar en Huissen) ontlenen hun later verleende
stadsrechten aan de Zutphense stadsrechten. De stad werd ommuurd in de 13e
eeuw en uitgebreid met de in de 13e eeuw door de graaf gestichte Nieuwstad.
Zutphens gouden eeuw was de 14e eeuw. Zutphen werd de hoofdstad van de
Graafschap Zutphen. De stad nam onder meer deel aan de Oostzeehandel.
Tijdens de pestepidemie in 1349 werden alle joodse inwoners van Zutphen,
alsmede van de andere steden aan de IJssel gedood. Men geloofde dat de
joden achter de epidemie zaten; zij zouden het water hebben vergiftigd. De
werkelijke oorzaak dat er onder de joden minder slachtoffers vielen was
dat zij strikte, door hun geloof voorgeschreven hygiënische regels
hanteerden, waaronder het regelmatig wassen van de handen.
Zutphen heeft gedurende enkele honderden jaren het stedelijke muntrecht
gehad, maar actief gemunt is er slechts in vier muntperioden: 1478-1480,
1582-1583, 1604-1605 en 1687-1692. In eerdere perioden is ook door de
Zutphense graven te Zutphen gemunt (Otto I de Rijke, ca. 1070-1090 en
Hendrik I, circa 1150-1181, en Otto I (1181-1207), en later door de
hertogen van Gelre (1499) en de provincie 1582-1583)).
De 16e eeuw bracht moeilijke tijden voor Zutphen door de opkomst van
andere steden en de Tachtigjarige oorlog met de Spanjaarden. Na de roerige
Gelderse oorlogen in de eerste decennia van de 16e eeuw werden de
vestingwerken van Zutphen gemoderniseerd. Toch mocht dit niet baten. Op 17
november 1572 werd de stad door de Spanjaarden onder Don Frederique, de
zoon van de hertog van Alva, ingenomen nadat graaf Willem van den Berg de
stad in juni van dat jaar had ingenomen. Er volgden jaren van wisselende
bezetting en belegeringen. Het grootste deel van de bevolking was
weggetrokken of vermoord. In 1591 werd de stad heroverd door Prins
Maurits. Dit luidde het begin in van een lange periode van Zutphen als
vestingstad en garnizoensstad. In 1672 (Rampjaar) werd Zutphen veroverd
door het Franse leger. De grote kerk werd opnieuw ingericht voor de
katholieke eredienst maar werd na het vertrek van de Fransen weer
teruggegeven aan de protestanten.
Kort na 1700 werd de vesting Zutphen uitgebreid naar ontwerp van Menno van
Coehoorn en uitgebreid met de linies van Wambuis en van Hoorn aan het eind
van die eeuw. Het werd een nieuwe gordel van lunetten en hoornwerken die
de vijandelijk geschut nog verder van de stad moest houden. Zutphen was
honderden jaren ingeklemd in haar vestingwerken. De bevolking groeide
gestaag van 7500 inwoners in 1795 naar meer dan 15.000 in 1860 op slechts
40 hectare grond binnen de muren. De ruimtelijke groei begon weer toen in
1874 de vesting Zutphen werd opgeheven, en de muren om de stad verwijderd
konden worden. Enkele delen van de vestingwerken zijn nog zichtbaar, zoals
het Bourgonje bolwerk aan de IJsselkade, ook bekend als 'de Bult van
Ketjen'.
Tegenwoordig zijn in het centrum van Zutphen nog vele sporen te vinden van
deze tijd, zoals bijvoorbeeld van de ommuring: de Drogenapstoren uit 1444,
de Bourgonjetoren uit 1457 de Kruittoren (begin 14e eeuw), de Spaanse
Poort (een barbacane voorpoort van de oude Nieuwstadspoort uit 1537),
diverse waltorens aan de Bornhovestraat en Armenhage (13e eeuw). Daarnaast
zijn er ook nog grote stukken stadsmuur te vinden, waaronder een stuk bij
de Drogenapstoren, en een stuk bij de Berkelpoort uit het begin van de 14e
eeuw met resten van twee waltorens. De middeleeuwse binnenstad van Zutphen
herbergt achter de veelal jongere gevels een grote hoeveelheid bakstenen
huizen uit de late middeleeuwen. Vele tientallen dateren zelfs tot en met
de kapconstructie van voor 1400. Er zijn drie middeleeuwse kerken (zie
verder) en resten van diverse kloosters en hospitalen.
In 1927 werd het Wijnhuisfonds opgericht, dat sindsdien meer dan 80 panden
heeft opgekocht en gerestaureerd.
In 1986 kwam Sinterklaas naar Zutphen voor de intocht van dat jaar. In
1998 bezocht koningin Beatrix de stad tijdens Koninginnedag.
Het centrum van Zutphen werd in 2005 door een alliantie van
detailhandelsorganisaties uitgeroepen tot 'Beste Binnenstad' van Nederland
in de categorie middelgrote steden.
Juridische stad
Zutphen is vandaag de dag een belangrijk juridisch centrum. Een
rechtbank, het opleidingsinstituut voor de rechterlijke macht
(Studiecentrum Rechtspleging; SSR), regionaal opleidings en (praktijk)
trainingscentrum voor de politie, de politie-academie (voor rechercheurs,
onderdeel van het LSOP) en een internationaal politie-conferentiecentrum
in Huis 't Velde (in Warnsveld, 2 km van Zutphen), de Penitentiaire
Inrichting Ooyerhoek (meerderjarige deliquenten) en JPC De Sprengen
(jeugdige deliquenten), de aanwezigheid van vele ondersteunende juridische
diensten en een groot aantal advocatenkantoren vestigen de naam van
Zutphen op dit gebied.
Historische gebouwen en bouwwerken
Sint Walburgiskerk: gesticht en gebouwd als romaanse kapittelkerk
omstreeks 1050, verbouwd in romano-gotische Keulse stijl in 1200-1270,
daarna vergroot in de 14e, 15e en vroege 16e eeuw tot een grote
hallenkerk, een voorbeeld van rijke Nederrijnse gotiek. Bij de kerk hoort
sinds 1563 de librije, indertijd gesticht als een openbare bibliotheek en
vandaag de dag een van de belangrijkste verzamelingen oude boeken in
Nederland.
Broederenkerk: grote vroeg-14de eeuwse kloosterkerk van de Dominicaner
orde (predikheren). Tegenwoordig in gebruik als Openbare Bibliotheek.
Dakruitertorentje uit 1771, waarin het poortersklokje hangt dat nog altijd
luidt tussen 21.50 en 22.00 uur waarna (tot 1853) de poorten van de stad
werden gesloten.
Nieuwstadskerk, nu de Katholieke Sint Johannes de Doper, in de
middeleeuwen Onze Lieve Vrouwe op de Nieuwstad. Gesticht als parochiekerk
omstreeks 1250 van de nieuwe stadsstichting. Oudste kern (middenschip) met
onderste deel van de toren uit de late 13e eeuw. Uitbreidingen tussen 1439
en 1442 (verhoging en naaldspits toren), 1455-1459 (koor) en 1480 en 1530
(verbouwing tot hallenkerk met noorder- en zuiderzijbeuk). Enige kerk met
vier originele middeleeuwse luidklokken.
Drogenapstoren: gebouwd in 1444-1446 als stadpoort (Saltpoort =
zoutpoort), 1465 weer dichtgemetseld, sindsdien toren. Stadsmuzikant Tonis
Drogenap woonde er rond 1555 en gaf de naam aan de toren. Van 1888 tot
1927 in gebruik als watertoren.
Wijnhuistoren: Toren van het wijnhuis (waag, herberg, stadswacht en
wijnhuis), gefaseerd gebouwd tussen 1618 en 1642 door stadsbouwmeester
Emond Hellenraet onder invloed van Hendrick de Keyser. In 1644 maakten de
gebroeders Pieter en François Hemony, wier atelier toen in Zutphen was
gevestigd, voor deze toren het eerste zuiver gestemde carillon ter wereld.
Bourgonjetoren: geschutstoren uit 1457 met bijna 4 meter dikke muren,
gebouwd tijdens de Gelders-Bourgondische oorlog. Dominee Johannes
Florentius Martinet schreef omstreeks 1770 in het uit 1741 daterende
theekoepeltje op de toren zijn wereldberoemde Catechismus der Natuur.
Berkelpoort: Onderdeel van de stadsmuur, aan de oostelijke kant van de
middeleeuwse stad. Poort over de kleine rivier de Berkel. De waterpoort
verbindt de oude stad en de Nieuwstad en is gebouwd rond 1320. Het werd in
de middeleeuwen 'Bovenberg' genoemd. De westelijke tegenhanger werd in
1772 gesloopt.
Jaarlijkse festivals en beurzen in Zutphen
Op Koninginnedag worden er in de binnenstad veel activiteiten
georganiseerd. De Stichting Koninginnedag Zutphen is hiervan de
organiserende instelling.
In mei vindt ieder jaar de Meimarkt plaats.
In 2003 werd in Zutphen een stadsomroepers-concours in leven geroepen, dat
sindsdien een jaarlijks terugkerende activiteit is. Bij dit concours komt
een tiental mensen (18 in 2004) strijden om de wisselbeker. Dit evenement
vindt medio juli plaats.
Iedere zomer worden op vier opeenvolgende woensdagen de Zomerfeesten
gehouden, met muziekpodia (rock, dance etc.) door het gehele centrum. Op
de derde dag van de Zomerfeesten is er traditioneel een
amateurwielerwedstrijd op een parcours door het centrum. Dit is vanaf 2006
afgeschaft in verband met wensen van de horecagelegenheden, die op de
markt (een deel van het parcours) terrassen hebben gemaakt.
Begin september komen dweilorkesten naar de Zutphense Dweildag, die op
diverse locaties in het centrum spelen.
Bovendien werd in 2006 de Opendag Hout in Zutphen gehouden.
Verder wordt er elk jaar in oktober de nationale bokbierdag gevierd. De
markt van Zutphen wordt dan omgetoverd tot één groot café met allerlei
soorten bokbier. Tegenwoordig heeft de brouwerij van Zutphen ook zijn
eigen bokbier die voor het eerst te proeven is op bokbierdag 2006.
Vervoer
Het station van Zutphen, waar veertien treinen per uur vertrekken, is
een belangrijk spoorwegknooppunt. Er zijn twee treinen per uur naar
Winterswijk, Hengelo-Oldenzaal, Deventer-Zwolle, Apeldoorn, en vier
treinen per uur naar Arnhem-Nijmegen.
Zutphen ligt circa tien kilometer ten zuiden van de A1, onder Deventer, en
is een knooppunt van provinciale wegen: de N348 (Arnhem-Zutphen-Deventer-Ommen),
N345 (Apeldoorn), N346 (Hengelo), N314 (Doetinchem), N319 (Winterswijk) en
N826 (Laren).
Wijken
Centrum
Leesten
Zuidwijken
De Hoven
Deventerwegkwartier
Staatsliedenkwartier (inclusief zeeheldenbuurt)
Componistenbuurt (Helbergen)
Warnsveldsewegkwartier
De Mars
Voorsteralleekwartier
Overige kernen
Warnsveld, sinds 1 januari 2005 onderdeel van de Gemeente Zutphen,
circa 9000 inwoners
Bronsbergen, klein buurschap ten zuiden van Zutphen op een
rivierduinencomplex aan de IJssel
Warken, ten oosten van het dorp Warnsveld; kleine buurtschap
Geboren in Zutphen
Zerbold van Zutphen (omstreeks midden 14e eeuw), theoloog, Modern
Devoot
Willem Jan Holsboer (23 augustus 1834), oprichter van de Rhätische Bahn (RhB),
grootste particuliere spoorwegonderneming van Zwitserland († 1898)
Theo Mann-Bouwmeester (19 april 1850), actrice († 18 april 1939)
Jan Brandts Buys (12 september 1868), Nederlands-Oostenrijks componist (†
1933)
Marius Adrianus Brandts Buys jr. (29 november 1874), Nederlands musicus en
dirigent († 1944)
C.E.Pothast-Gimberg (19 januari 1900), kinderboekenschrijfster († 15
nov.1975, Sneek)
Jo Spier (26 juni 1900), tekenaar/illustrator († 21 mei 1978, Sante Fe,
VS)
Gerrit Willem Kastein (25 juni 1910), Nederlands arts en verzetsheld (†
1943)
Robert van Gulik (9 augustus 1910), diplomaat en auteur († 24 september
1967, Den Haag)
Willem Wittkampf (13 augustus 1924), Nederlands journalist († 1992)
Marlous Fluitsma (12 december 1946), actrice
Inge Diepman (19 september 1963), televisiepresentatrice bij de VARA
Stedenbanden
Zutphen heeft een zusterband met de volgende plaatsen:
Shrewsbury - Engeland
Satu Mare - Roemenië
Villa Sandino - Nicaragua
Tartu - Estland
Horstmar - Duitsland
Veelgemaakte spellingsfouten: zutfen, zuften zuphten,
zuphte zurfte zufte
bron: wikipedia
Bron foto: wikipedia
|
Bedrijfsreclame
hotel
auto
bouw
winkel
drukkerij
bloemen bezorgen
rijschool
makelaar
flats
hypotheek
notaris
woningen
keuken
hoveniers
reisburo
catering
restaurant
gasfitter
loodgieter
schilder
stratemaker
bruidsboetiek
bruidsmode
verhuizer
Provincie
Home
Provincie
Gelderland
Achterhoek
Betuwe
Veluwe
Aalten
Apeldoorn
Arnhem
Bennekom
Barneveld
Beuningen
Culemborg
Didam
Druten
Dieren
Doesburg
Doetinchem
Duiven
Eibergen
Ede
Elst
Epe
Ermelo
Geldermalsen
Groesbeek
Harderwijk
Hattem
Heerde
Huissen
Lichtenvoorde
Lochem
Lunteren
Nijkerk
Nijmegen
Nunspeet
Oosterbeek
Ooij
Putten
Renkum
Terborg
Tiel
Ulft
Vaassen
Valburg
Velp
Wageningen
Westervoort
Winterswijk
Wijchen
Zaltbommel
Zetten
Zevenaar
Zutphen
|