|
|
HOORN
Hoorn (Westfries: Hoorn) is een
stad en gemeente in de regio West-Friesland in het noordwesten van
Nederland, in de Nederlandse provincie Noord-Holland, en ligt daar in het
oude gewest Westflinge. Hoorn ligt via het Hoornse Hop aan het Markermeer.
Op 1 juli 2006 woonden er in Hoorn 67.945 mensen (bron: CBS). De gemeente
Hoorn heeft een oppervlakte van 52,49 km², waarvan 32,62 km² water.
Hoorn
Geschiedenis van de stad
Volgens oude Friese legendes is Hoorn gesticht door Hornus, stiefzoon
van koning Radboud. Hornus was getrouwd met Gunterdom, dochter van
Gordianus, stadhouder van Teckenburgh. Hij stichtte volgens de legendes in
716 in het westen van Friesland aan het water een plaats en noemde die
naar zichzelf. Dit was onder de Friese adel vrij gebruikelijk. Dezelfde
legendes vertellen ook dat het plaatsje al in 724 afbrandde, en dat het
toen jaren duurde voor het herbouwd werd. Voor zover deze legende al
klopt, hoeft dit Hoorn niet op de huidige plaats gelegen te hebben, maar
wellicht in het gebied dat later door de Zuiderzee overspoeld is.
De oudste bewonersresten die tot nu toe bij archeologische opgravingen
gevonden zijn, stammen uit circa 1200. Hoorn was toen niet meer dan een
kleine plaats, met boerderijen en wellicht enige handel. Volgens de
Hoornse geschiedschrijver Velius ontstond Hoorn in de 14 eeuw bij de
monding van de Gouw (eigenlijk De Tocht geheten; de Gouw was de weg en
buurtschap erlangs) voorbij de dijk van het Oost en het West, een
veenstroompje dat via een sluis en overtoom bij de Rode Steen in de
Zuiderzee uitmondde. Ook de landweg Noord (in feite de scheidingsdijk
tussen Ooster- en Westerpolder, het verlengde van het Keern en Rijsdam)
kwam hier uit. Op dit centrale punt zouden Hamburgse broers hun pakhuizen
en een herberg gebouwd hebben. Dit laatste kan waar zijn, maar volgens de
opgravingen bestond Hoorn toen al, en Hoorn wordt ook al eerder in
geschriften genoemd. De sluis ter hoogte van de Rode Steen is rond 1288
aangelegd, toen de zuidelijker gelegen dijk door stormen opgegeven moest
worden; de inlaagdijk van Oost en West werd toen de nieuwe zeedijk. In een
proces uit 1320 tegen Maertijn van der Nieuwerwike wordt ook nadrukkelijk
over de nieuwe sluys gesproken. In de kroniek van Feyken Rijp vermeldt
deze bij 1260 de sluys van Horn. Het land tussen de oude en nieuwe zeedijk
verwerd tot rietland, dat deels wegspoelde, maar deels ook gebruikt werd
om later de oudste buitendijkse havens van Hoorn te graven (Nieuwendam
1341 en Appelhaven 1421).
De oudste vermelding van Hoorn komt voor in het Stadsboek van Wismar (uit
1250-1272), waarin een Nicolaus de Horne genoemd wordt als borg voor
enkele kooplieden uit Muiden. Bekend is dat er vanuit West-Friesland toen
al intensief handel gedreven werd richting de Oostzee (en richting
Vlaanderen), en blijkbaar hadden de Hoornse kooplieden al voldoende
reputatie om borg te staan. In 1303 wordt Martin Hontin uit Brugge 'bi
Hornicwed an West-Friesland bin des graven lande van Hollant' gevangen
genomen, en van zijn handelswaar beroofd. En in 1309 gaat Juvenum de Meo
de Horne naar de bisschop van Utrecht om clemente vredesvoorwaarden voor
de verslagen Westfriezen te vragen. In 1311 betaalt Drebaan Haghen uit
Horne een boete aan de grafelijke rentmeester, in een rekening uit
hetzelfde jaar wordt Lubbrecht de schoenmaker genoemd, en in 1316 sluiten
de 'judices et universi' (rechters en gemeente) in Horne een overeenkomst
met de inwoners van Harderwijk. Een oude vermelding van Hoorn staat ook in
de kroniek van Feyken Rijp, die bij 1260 de sluys van Horn vermeld.
Op 26 maart 1357 [1] verleende Willem V stadsrechten aan Hoorn, tegen
betaling van 1550 schilden (gouden ecu's). Door deze maatregel kon de stad
zelf rechtsregels opstellen en handhaven, en belastingen innen. Een
neveneffect was dat de ontwikkeling van de stad als handelsnederzetting
sterk bevorderd werd. Het oorspronkelijke document bevindt zich heden ten
dage (2006) nog in de archieven van de gemeente Hoorn.
Hoorn overvleugelde al snel de andere Zuiderzeehavens. Alleen Amsterdam
kende in de 15e eeuw een soortgelijke snelle groei. Belangrijke impulsen
voor de stad was de keuze voor Filips van Bourgondië. Het Bourgondische
rijk vormde een stimulans voor de handel. Hoorn koos in de 16e eeuw voor
de Prins van Oranje. Tegen de Spanjaarden is een zware slag geleverd in de
slag op de Zuiderzee, waarvan de Bossuhuizen een fraaie gevelsteen hebben.
Gedurende de 16e en 17e eeuw kende de stad haar grootste bloei, en was een
van de steden die vertegenwoordigd was in de Vereenigde Oostindische
Compagnie. Ook de WIC (West-Indische Compagnie), de Noordse Compagnie (of
Compagnie van Spitsbergen), de Admiraliteit van West-Friesland en het
Noorderkwartier, de Westfriese Munt (afwisselend ook in Enkhuizen) en het
College van Gecommitteerde Raden van West-Friesland en het Noorderkwartier
waren in Hoorn gevestigd. Hoorn was daardoor de formele hoofdstad van het
gebied boven het IJ. Jan Pieterszoon Coen werd in Hoorn geboren. De
Hoornse schippers Jacob le Maire en Willem Cornelisz Schouten rondden met
de schepen Hoorn en Eendracht als eersten de zuidelijkste punt van
Zuid-Amerika, en noemden deze Kaap Hoorn.
De 18 eeuw kenmerkt zich in Hoorn door achteruitgang van de economie. De
havens waren verzand geraakt, de schepen voeren door naar Amsterdam of
naar Zaandam (waar, evenals in buurdorp Oostzaan, de schepen gerepareerd
werden). Treurig dieptepunt vormde de Franse tijd, waarin Franse troepen
in Hoorn gelegerd waren. In deze periode werd ook het oude stadshuis aan
de Rode Steen afgebroken. Hoorn raakte in deze tijd (1795) ook zijn
gewestelijke hoofdstadsfuncties kwijt. Deze kwamen ook niet meer terug: in
1810 werd Holland één provincie. Toen later Noord-Holland afgescheiden
werd, werd Haarlem de nieuwe hoofdstad.
Toch bloeide Hoorn in de 19e eeuw weer op. Het Westfriese platteland
leverde steeds meer agrarische producten en kaas, en die werden in of via
Hoorn verhandeld. Hoorn was in die tijd de grootste kaasmarkt van
Noord-Holland, en ook de veemarkt was omvangrijk. Ook werden er in Hoorn
scholen met een regionale functie gesticht, en was er een
arrondissementsrechtbank. Tevens werd Hoorn garnizoensstad en een
belangrijk spoorwegknooppunt. Hoewel niet formeel, werd Hoorn toch weer
een functionele hoofdstad voor de regio, met alleen Alkmaar in een
soortgelijke functie voor het gebied boven het IJ.
De gemeente Hoorn werd in 1966 aangewezen als groeikern(eerst
industrialisatiekern), wat in 1985 afliep. Sindsdien is Hoorn toch
doorgegroeid. Hoorn huisvest veel forenzen, maar speelt zelf ook een
belangrijke werkgelegenheidsrol met ca. 28.000 arbeidsplaatsen.
↑ De verwarring rond het jaartal (1356 of 1357) wordt veroorzaakt door een
verschil in de jaartelling: in die tijd begon een nieuw jaar niet op 1
januari maar met Pasen. De datum 26 maart valt zodoende, volgens onze
jaartelling, in het jaar 1357.
Herkomst naam Hoorn
De naam Hoorn - in oude spelling ook Hoern(e) of Hoirne - is volgens
oude Friese legenden afgeleid van de stiefzoon van koning Radboud, met de
naam Hornus. Andere verhalen dat de naam Hoorn afkomt van een uithangbord
met een posthoorn, dat begin 14e eeuw aan een van de etablissementen aan
de Rode Steen hing. Een derde variant stelt dat de naam Hoorn afgeleid is
van de hoornvorm van de eerste havens.
Ook is het mogelijk dat de naam een verwijzing is naar de godin/ heldin
Freya uit de Noord-Europese mythologie. Een van haar vele bijnamen was
Horn. Deze (o.a.) liefdes- en vruchtbaarheidsgodin was de dochter van
Njord, de oceaangod die de zeevaartkunst zou hebben geintroduceerd. In de
achtste eeuw zouden vikingen delen van de Westfriese kust hebben
gekoloniseerd. Zie ook de etimologische verwantschap tussen Wijdenes
(kustdorp nabij Hoorn) en Wodan (denk aan wednesday).
De meeste geschiedschrijvers gaan er echter van uit dat de naam Hoorn
afgeleid is van het middeleeuwse - vooral in het Friese taalgebied
gangbare - Horne dat Hoek betekent. Hoorn zou dan slaan op de ligging in
een hoek in de kustlijn. Dit verhaal roept twijfels op: de kust van de
Zuiderzee lag toen verder van Hoorn dan nu: de Westfriese Omringijk liep
van oorsprong van het West in een rechte lijn naar Schardam, en voor deze
dijk lag nog buitendijks land, waarop ook het door Velius genoemde dorp
Dampten lag. Dit gebied is pas vanaf 1391 - toen de oude dijk opgegeven
werd - overstroomd, nadat een nieuwe dijk met een hoek verder landinwaarts
gelegd was, en de eerste aanzet voor de baai van het Hoornse Hop ontstond.
Hoorn bestond toen echter al, evenals de naam.
De schrijver van de 'Origo Civitatis Hornensis' (zie blz. 256, 'Uit de
schemer van Hoorns verleden') gaat ervan uit dat Hoorn van Damphoorn
afgeleid is. Damphoorn is de middeleeuwse naam voor een kruid waarvan men
fluitjes kon maken; deze groeiden volop in het buitendijkse gebied van
Hoorn. Kroniekschrijver Velius verwerpt deze verklaring omdat er geen oude
vermeldingen zijn waarin Hoorn nog Damphoorn genoemd wordt: De name was
van eersten af Hoorn: niet (behoudens beter oordeel) van het kruyt
Damphoorn, als t'ghemeyne ghevoelen van noch heden hout. Velius verwerpt
ook de verklaring dat de naam van oorsprong Dampter Horn was: een buurt
van het dorp Dampten, waarvan het eerste deel na verdrinking van het dorp
Dampten vervallen is.
Trekpleisters van de stad
Jachthavens
Waag
Westfries Museum
Museumstoomtram Hoorn-Medemblik
Museum van de twintigste eeuw
Bossuhuizen
Begoniatapijt
Elk jaar wordt in de laatste week van augustus de Rode Steen voorzien
van een tapijt van begonia's. Het thema van 2006 (30 jaar Sesamstraat in
Nederland) werd uitgebeeld met 140.000 bloemen, die samen een oppervlakte
van 650 m2 besloegen.
Kaasmarkt
Vanaf 2007 (het jaar waarin de stad haar 650-jarig bestaan viert) zal
er op de Rode Steen elke donderdag een kaasmarkt worden gehouden. In de
jaren daarna blijft men de kaasmarkt waarschijnlijk ook houden als
toeristentrekker. In het verleden was de Hoornse kaasmarkt de
belangrijkste van Noord-Holland.
Overige plaatsen binnen de gemeente
Dorpen:
Blokker (Westerblokker)
Zwaag
Buurtschappen:
De Bangert
De Hulk (gedeeltelijk)
Wijkindeling
Binnenstad
Hoorn-Noord
Venenlaankwartier
Grote Waal
Risdam
Nieuwe Steen
Kersenboogerd
Bangert en Oosterpolder
Westerblokker
Zwaag
Recente gebeurtenissen
In 1999 werd het Westfries Gasthuis in Hoorn geconfronteerd met een
zeer grote uitbraak van de veteranenziekte. De bron van de bacterie bevond
zich op de bloemententoonstelling Westfriese Flora in Bovenkarspel. 32
mensen overleden en meer dan 200 mensen werden ernstig ziek.
In 2001 stortte de toneeltoren van de nieuwbouw van Schouwburg Het Park
in. Omdat het 's nachts gebeurde vielen er geen slachtoffers. Oorzaak: een
constructiefout. Door juridische complicaties heeft het tot 2004 geduurd
voordat de nieuwe schouwburg af was en door koningin Beatrix geopend kon
worden.
Op 18 maart 2004 werd Martin Hoogland, die in 1991 topcrimineel Klaas
Bruinsma vermoord had, doodgeschoten op het Keern. Hij fietste tijdens een
proefverlof in de buurt van de gevangenis waar hij gedetineerd zat. De
daders zijn (nog) niet gevonden.
In de nacht van 9 op 10 januari 2005 werden 21 schilderijen en zilverwerk
gestolen uit het Westfries Museum. Tot nu toe ontbreekt elk spoor van
daders en buit.
Ereburgers
Johan Kerkmeijer
Pieter Nooteboom
Dirk Breebaart
Geboren in Hoorn
Platte Thijs (geboortedatum onbekend), legendarisch persoon
Hadrianus Junius (1 juli 1511), lijfarts Willem van Oranje
Rombout Hogerbeets (24 juni 1561), pensionaris van Leiden en lid Hoge Raad
van Holland en Zeeland
Theodorus Velius (10 januari 1572), arts en geschiedschrijver
Jan Pieterszoon Coen (8 januari 1587), gouverneur-generaal van
Nederlands-Indië
Willem IJsbrantsz. Bontekoe (gedoopt 2 juni 1587), schipper
Maarten Houttuyn (1720-1798), arts en natuurkundige
Pieter van Akerlaken (12 augustus 1792), lid en voorzitter Tweede Kamer,
lid Eerste Kamer
Dirk van Akerlaken (18 december 1815), lid Tweede Kamer en Eerste Kamer
Adrianus Bleys (29 maart 1842), architect
Johan Martinus Messchaert (22 augustus 1857), bariton
Jacob Blokker (28 januari 1874), grondlegger Blokker-concern
Margaretha Eijken (12 november 1875), oudste inwoonster van Nederland (110
jaar en 170 dagen)
Aaf Bouber-ten Hoope (17 oktober 1885), actrice
Gerard Boedijn (19 november 1893), componist en dirigent
Nicolaas Schneiders (24 augustus 1903), aartsbisschop van Makassar
(Indonesië)
Margreet van Hoorn (26 april 1922), schrijfster streekromans
Kees Winkler (22 mei 1927), dichter
Corine Rottschäfer (8 mei 1938), Miss World 1959
Martin Brozius (4 november 1941), acteur, presentator en cabaretier
Piet Vorst (15 maart 1944) uitvinder van de Heftruck.
Han Ebbelaar (16 april 1943), balletdanser
Hans Bouwens (9 december 1944), zanger ("George Baker")
Ruud Heus (24 februari 1961), voetballer
Marleen Houter (11 december 1961), tv-presentatrice
Stephan van den Berg (20 februari 1962), windsurfer
Myra Koomen (2 april 1966), lid van de Tweede Kamer
Simone van der Vlugt (15 december 1966), schrijfster
Jan de Visser (1 januari 1968), voetballer
Wouter Hakhoff (1 juni 1968), jazz-trompettist
Silvan Inia (24 oktober 1969), voetballer
Ronald de Boer (15 mei 1970), voetballer
Frank de Boer (15 mei 1970), voetballer
Femke Lakerveld (19 september 1974), actrice
Albert-Jan Sluis (4 april 1976), diskjockey
Terence Schreurs (9 mei 1976), actrice, danseres, model
Marja Vis (15 januari 1977), schaatsster
Ricardo Appelman (21 februari 1977), voetballer
Gürkan Küçüksentürk (27 juli 1979), acteur
Hans van der Woude (voetballer) (20 oktober 1979), voetballer
Albert-Jan de Bruijn (1 augustus 1981), voetballer
Elders geboren
David Pietersz. de Vries (La Rochelle 1592/1593), zeevaarder
Anna Louisa Geertruida Bosboom-Toussaint (Alkmaar 16 september 1812),
schrijfster
Klaas de Jong (Hoogkarspel 14 december 1815), lid Tweede Kamer
Willem Karel baron van Dedem (Heerde 6 juli 1839), minister van koloniën
Melchert de Jong (Hoogkarspel 16 februari 1840), lid Eerste Kamer
Arie Arend de Jongh (Zuidland 23 november 1856), hoofdinspecteur van de
Opiumregie in Nederlands-Indië
Gerardus Bisschop (Huizum 22 juni 1869), eerste burgemeester van Batavia
Johannes Huibers (Amsterdam 15 november 1875), bisschop van Haarlem
Frits Slomp (Ruinerwold 5 maart 1898), gereformeerd predikant en
verzetsstrijder
Sjoerd Leiker (Drachten 28 mei 1914), schrijver en journalist
Meindert Boekel (Amsterdam 15 september 1915), componist, organist en
dirigent
Klaas Beuker (Harlingen 21 augustus 1924), lid Tweede Kamer (RKPN)
Edgar Vos (Makassar 5 juli 1931), couturier
Jaap Rensema (Slochteren 28 juli 1932), lid Eerste Kamer (VVD)
Milly Scott (Den Helder 29 december 1933), zangeres en actrice
Hans Oskamp (Haren 12 december 1936), lid Eerste Kamer (PvdA)
Jan van Ossenbruggen (Wormerveer 5 oktober 1939), dirigent Koninklijke
Militaire Kapel en inspecteur Militaire Muziek Krijgsmacht
Hans Otjes (Amsterdam 17 januari 1947), acteur
Anneke van Dok-van Weele (Zaandam 24 oktober 1947), politica (PvdA)
Roeland Bajema (Amsterdam 17 juni 1952, Nederlands poparchivaris
Ernesto Hoost (Heemskerk 11 juli 1965), vechtsporter
Niek van Oosterum (Den Helder 16 april 1974), pianist
Grote monumenten
Statenlogement (1613)/Ceciliakapel (1453) (ook wel het Oude Stadhuis,
dusdanig gebruikt 1795-1975)
Boterhal of St Jansgasthuis (1563)
Kamer Hoorn Verenigde Oost-Indische Compagnie, VOC Pakhuis (1606/1610)
Westfries Museum of Statencollege (gevel 1631)
Waag (1609)
Diaconiehuis
Pakhuizen (o.a. kaas) Bierkade en Appelhaven
Hoofdtoren (1532)
Kamer Hoorn West-Indische Compagnie (1629, gevel 1784)
Bossuhuizen
Timmermansgildehuis
Kloosterpoort/Oude Vrouwenhof (1606)
Postkantoor (1878)
Foreestenhuis (1724)
Sint Pietershof (1692)
Weeshuis, -tuin en Mariakapel (1508)
Claes Stapels Hof (1682)
De Doelen (begin 17e eeuw)
Maria- of Kruittoren (1508)
Oosterpoort (1576)
Dregterlands Huis (1728)
Admiraliteitsgebouwen Oostereiland (de Krententuin)
De Gekroonde Jaagschuit (1878)
Missiehuis Mill Hill (1929)
Standbeeld J.Pz.Coen (1893)
Scheepsjongens van Bontekoe
Hoorn telt ca. 370 rijks- en ca. 250 gemeentelijke monumenten.
Noorderkerk (1441)
Gereformeerde Oosterkerk (1494)
Lutherse Kerk Tempelsteeg/Ramen (1632/1769)
Doopsgezinde Kerk Ramen (1865)
Gereformeerde Kerk Achterstraat (Mariakapel) (1408/1880)
Grote Kerk (1881, huidige gebouw; eerste kerk 14e eeuw)
Cyriacus- en Franciscus- of Koepelkerk (1882)
NH Eikstraatkerk (1934)
Kapel Dijk en Duin (1959)
H.H. Engelbewaarderskerk Joh. Poststraat (1960)
Apostolische Kerk Hogerbeetsstraat (1966)
Gereformeerde Kerk JD Pollstraat (1968)
Moskee Vredehofstraat (1991)
Musea
Affichemuseum
Historisch Museum Turkije-Nederland
Museumstoomtram Hoorn-Medemblik
Museum van de 20e Eeuw
Speelgoedmuseum De Kijkdoos
Westfries Museum
Oudheidskamer Kaap Hoornvaarders
Concert en theater
Schouwburg het Park
Oosterkerk
Theater Het Pakhuis
Kultuurcentrum Manifesto
Spoorwegstations
Station Hoorn
Station Hoorn Kersenboogerd
Station SHM (Stoomtram Hoorn-Medemblik)
Veelgemaakte spellingsfouten: Hooorn Hoorm Hoorb
Horn Horm
bron: wikipedia
Bron foto: wikipedia
|
Bedrijfsreclame
hotel
auto
bouw
winkel
drukkerij
bloemen bezorgen
rijschool
makelaar
flats
hypotheek
notaris
woningen
keuken
hoveniers
reisburo
catering
restaurant
gasfitter
loodgieter
schilder
stratemaker
bruidsboetiek
bruidsmode
verhuizer
Provincie
Home
|